Karolina Potulska, Jacek Potulski
Współpraca transgraniczna
PODSTAWY PRAWNE I FORMY ISTNIENIA EUROREGIONÓW NA GRANICACH POLSKI
Karolina Potulska, Jacek Potulski |
[Archiwum] [drukuj] |
Współpraca transgraniczna PODSTAWY PRAWNE I FORMY ISTNIENIA EUROREGIONÓW NA GRANICACH POLSKI | |
|
1. WSPÓŁPRACA TRANSGRANICZNA I DECENTRALIZACJA Współpraca euroregionalna jest odmianą współpracy transgranicznej. Jedną z propozycji zdefiniowania euroregionu jest pojęcie "określonego geograficznie obszaru obejmującego przygraniczne części dwu lub więcej państw, które chcą ze sobą współpracować i koordynować działania społeczności lokalnych w różnych dziedzinach." [1] Formę euroregionu wyróżnia wyższy poziom instytucjonalizacji i formalizacji, który polega na powoływaniu stałych, transgranicznych struktur i organów współpracy w postaci rad, sekretariatów, grup roboczych. Nazwa "Euroregion" pochodzi od najstarszej inicjatywy współpracy transgranicznej "Euroregio". Został on powołany do życia w 1958 roku na obszarze przylegającym do granicy holendersko-niemieckiej pomiędzy rzekami Ren, Ems i Ijssel. W skład Euroregio wchodzi 105 członków - dystrykty i miasta zorganizowane w stowarzyszeniach regionalnych. Jego organami są zarząd, rada i sekretariat. Szeroki jest też zakres działalności pierwszego euroregionu. Są to takie dziedziny, jak: gospodarka, bieżące programy graniczne, sprawy socjalne, transport, środowisko, rolnictwo, kultura, technologia, turystyka, edukacja i szkolenie.[2] W UE euroregiony odegrały bardzo dużą rolę w zacieśnianiu kontaktów pomiędzy krajami członkowskimi oraz w integracji z przyszłymi członkami Unii. Jednym z przejawów demokratyzacji w Polsce jest decentralizacja - "w tym decentralizacja kontaktów międzynarodowych, która prowadzi do upodmiotowienia jednostek terenowych: regionów (województw), powiatów, miast i gmin. Pod względem prawa służy również nawiązaniu bezpośrednich kontaktów z ich odpowiednikami zagranicznymi jak również w zakresie prawa do uczestnictwa w międzynarodowych organizacjach regionalnych."[3] 2. OGÓLNOEUROPEJSKIE REGULACJE DOTYCZĄCE WSPÓŁPRACY REGIONALNEJ 2.1 KONWENCJA MADRYCKA W języku prawnym pojęcia "euroregion" i "współpraca euroregionalna" występują rzadko. Ich treść można zdefiniować na podstawie prawa międzynarodowego, szczególnie na podstawie Europejskiej Konwencji Ramowej o Współpracy Transgranicznej między Wspólnotami i Władzami Terytorialnymi, sporządzonej w Madrycie dnia 21 maja 1980 r. (EKRWT), która w stosunku do Polski weszła w życie 19 czerwca 1993 r. W myśl art. 2 ust. 1 niniejszej Konwencji za współpracę transgraniczną uważa się: "każde wspólne działanie mające na celu umocnienie i dalszy rozwój sąsiedzkich kontaktów między wspólnotami i władzami terytorialnymi dwóch lub większej liczby Umawiających się Stron, jak również zawarcie i przyjęcie porozumień do realizacji tychże zamierzeń"[4]. Wyrażenie: "wspólnoty i władze terytorialne" (art. 2 ust. 2) odnosi się do jednostek, urzędów, organów realizujących zadania lokalne i regionalne oraz uważanych za takie przez prawo wewnętrzne danego państwa. W art. 3 ust. 4 Konwencji wyraźnie zastrzeżono, że działania podjęte przez odnośne organy muszą się mieścić w zakresie dopuszczalnym i z poszanowaniem prawa wewnętrznego danego państwa. W jej ramach uregulowano ogólne zasady współpracy transgranicznej oraz podstawowe obowiązki państwa w tym zakresie, np.: wspierania współpracy transgranicznej, dążenia do rozwiązania wszelkich zakłócających ją problemów natury prawnej i administracyjnej. Autorzy położyli szczególny nacisk na rozwój lokalny i regionalny, ochronę środowiska, rozbudowę usług publicznych, pomoc wzajemną w razie nieszczęść i katastrof. Dokument ten zawiera również propozycje form i instrumentów współpracy. Zgodnie z art. 3 ust. 1 pkt 2 są one niewiążące i mają charakter instruktażowy. Załącznik 1 - jako integralna, choć techniczna część Konwencji - składa się z:
"Zarysy porozumień, statutów i umów zawieranych między władzami lokalnymi odpowiadają różnym stopniom rozwoju i formom współpracy lokalnej. W zależności od celu oraz stanu wewnętrznych przepisów prawnych zarysy te mogą być zastosowane bezpośrednio, bądź też po uprzednim zawarciu porozumień międzypaństwowych o ich zastosowaniu. (...) Zarysy stanowią cenną wskazówkę, mogą one podlegać zmianom stosownie do potrzeb władz lokalnych."[7] "Na podstawie wyżej wymienionych wzorców i zarysów można zidentyfikować następujące formy współpracy:
2.2. EUROPEJSKA KARTA SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO "Postanowienia Konwencji dotyczące obowiązków państw w rozwiązywaniu problemów prawnych czy administracyjnych uzupełnia zwłaszcza Europejska Karta Samorządu Terytorialnego [9], sporządzona w Strasburgu 15 października 1985 r., która w Polsce weszła w życie z dniem 1 marca 1994 r. Postanowienia Karty dotyczące kompetencji samorządów lokalnych są dość precyzyjne, jednak nie odnoszą się wprost do współpracy transgranicznej." [10] W Karcie uzgodnione zostały podstawowe rozwiązania prawne odnoszące się do samorządu terytorialnego. Umożliwia to procesy decentralizacyjne. Istotną jej część stanowią koncepcja i kompetencje samorządu terytorialnego i społeczności lokalnych. Określono również warunki kontroli administracyjnej, formy zasobów finansowych i wewnętrzne struktury administracyjne samorządów terytorialnych. W myśl Preambuły Karty "społeczności lokalne stanowią jedną z zasadniczych podstaw ustroju demokratycznego" i że należy im przyznać "rzeczywiste uprawnienia" jako warunek skutecznego i bliskiego obywatelowi zarządzania. "Ugruntowywanie samorządu terytorialnego przyczynia się w poważnym stopniu do budowy Europy w oparciu o zasady demokracji", o ile społeczności lokalne są wyposażone w demokratyczne i autonomiczne organy decyzyjne. W Karcie określono pojęcie samorządu terytorialnego i wyznaczono jego standardy europejskie. "Biorąc pod uwagę strukturę euroregionów ma to kluczowe znaczenie i z pewnością będzie rodzić problemy w układach z państwami niespełniającymi tych standardów." [11] W art. 1 ust. 1 mieści się koncepcja samorządu terytorialnego oznaczającego prawo i zdolność społeczności lokalnych do kierowania i zarządzania zasadniczą częścią spraw publicznych. W Polsce dzięki reformie administracyjnej, wprowadzającej instytucje samorządu terytorialnego na poziom ponadlokalny (wojewódzki), zostały zbliżone rozwiązania polskie do modelu zachodnioeuropejskiego. "Według stosowanej w Europie definicji - region to obszar będący jednostką najwyższego stopnia w systemie terytorialnej organizacji państwa, w którym istnieje władza polityczna pochodząca z wyborów powszechnych, wyposażona w samodzielne kompetencje wykonawcze oraz w pewien zakres kompetencji uchwałodawczych."[12] Realizacja tej definicji następuje poprzez kolejne artykuły Karty, zwłaszcza art. 4, w którym zarysowany jest zakres działania samorządu. Jego ust. 1 stanowi, iż podstawowe kompetencje społeczności lokalnych są określone w Konstytucji, np. mogą im być nadane szersze uprawnienia do realizacji specyficznych zadań. W ramach swoich uprawnień społeczności lokalne mają pełną swobodę działania (ust. 2) i za nią ponoszą odpowiedzialność - "przede wszystkim te organy, które są najbliżej obywateli" (ust. 3). Kolejno mowa również o dostosowaniu sposobu wykonywania delegowanych kompetencji do warunków miejscowych, oraz o potrzebie konsultowania się ze społecznościami lokalnymi w sprawach bezpośrednio ich dotyczących. Do wykonywania nadanych uprawnień społeczności lokalne mają prawo do posiadania własnych, wystarczających zasobów finansowych, którymi mogą swobodnie dysponować (art. 9), np. w ramach pobieranych opłat i podatków lokalnych. W artykule 10 Karty sformułowano prawo tych społeczności do zrzeszania się - mają "prawo współpracować z innymi społecznościami lokalnymi oraz zrzeszać się z nimi - w granicach określonych prawem" (ust. 1) - w celu realizacji wspólnych zadań. W treści ust. 3 tegoż artykułu mieści się pojęcie współpracy transgranicznej w rozumieniu Konwencji Madryckiej: "społeczności lokalne mają prawo współpracować ze społecznościami lokalnymi innych państw na warunkach przewidzianych prawem."[13] Za pomocą przepisów prawa wewnętrznego mogą więc wyznaczyć granice dopuszczalności takiej współpracy. W Karcie przewidziano formę współpracy międzynarodowej samorządów, znacznie szerzej chronioną. Art. 10 ust. 2 stanowi, że "Prawo społeczności lokalnych do przystąpienia do stowarzyszenia w celu ochrony i rozwijania wspólnych interesów oraz prawo do przystąpienia do międzynarodowego stowarzyszenia społeczności lokalnych będzie uznane w każdym państwie". Zwraca uwagę kategoryczność tego zapisu oraz to, że każde państwo powinno "uznać" prawo do stowarzyszania się, które jest "niejako naturalnym prawem społeczności lokalnych (...) i nie może zostać ograniczone". S. Czarnow podkreśla nadto różnicę pomiędzy zwrotami "uznać" a "przyznać", bądź "nadać" jako niezależne od jakiejkolwiek deklaracji ze strony państwa.[14] Granice prawa wewnętrznego wspomniane w art. 10 ust. 1 są wyznaczone przez prawo podstawowe, wskazuje na to hierarchia aktów prawnych odnośnie artykułów zawartych w Karcie. "W doktrynie przyjmuje się, że prawo do zrzeszania się jest pojęciem szerszym i obejmuje również prawo do stowarzyszania się."[15] Zrzeszenie, które polega na prawie powoływania i tworzenia organizacji społecznych, czyli grup ludzkich dla realizacji określonego celu w sposób zorganizowany, obejmuje: spółdzielnie, związki zawodowe, partie polityczne, samorządy, kluby, stowarzyszenia. W przypadku gmin chodzi tu o organizacje przyjaciół miast, związki miast (gmin, ziem), wójtów, burmistrzów itp. Żadne z powyższych możliwości nie będzie dotyczyło organów rządowych, które dla realizacji swoich działań muszą korzystać z innych środków prawnych. 3. WEWNĘTRZNE REGULACJE PRAWNE ODNOSZĄCE SIĘ DO WSPÓŁPRACY TRANSGRANICZNEJ 3.1. KONSTYTUCJA RP Najważniejszym aktem prawnym dopuszczającym możliwość współpracy międzynarodowej jednostek samorządu terytorialnego jest Konstytucja RP.[16] W jej art. 172 postanowiono:
Obecnie w Polsce, zarówno na podstawie Konstytucji, ustaw, jak i ratyfikowanych umów międzynarodowych można określić podstawowe zasady współpracy międzynarodowej na szczeblu lokalnym i regionalnym, a także formy tejże współpracy. "Regulacje na szczeblu międzynarodowym mają charakter ogólny i ramowy. Ich implementacja do prawa polskiego rozwiązuje problem ogólnej dopuszczalności prowadzenia współpracy międzynarodowej."[17] Treść zobowiązań obliguje władze polskie do dopasowania norm prawa wewnętrznego do standardów międzynarodowych w zakresie współpracy lokalnej i regionalnej. W modelu przyjętym w Polsce zakłada się rozwiązywanie powyższych kwestii za pomocą bilateralnych umów międzynarodowych. "Pozwala to na zróżnicowanie intensywności i form współpracy w stosunku do partnerów z różnych państw; dopasowania ich do stanu wzajemnych stosunków oraz struktury terytorialnej i kompetencyjnej istniejącej w państwie, gdzie zawierana jest dana umowa."[18] 3.2. EUROREGION W POLSKIM, USTAWOWYM SYSTEMIE ŹRÓDEŁ PRAWA System źródeł prawa w Polsce określony jest w III Rozdziale Konstytucji RP. Zgodnie z art. 91 ust. 2 ustawy zasadniczej umowy międzynarodowe ratyfikowane za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie mają pierwszeństwo przed ustawą, jeżeli ustawy tej nie da się pogodzić z umową. Ze względu na to tzw. ustawy samorządowe (o samorządzie gminnym - u.s.g.[19], o samorządzie powiatowym - u.s.p.[20] i o samorządzie województwa - u.s.w.[21]) oraz ustawa o zasadach przystępowania jednostek samorządu do międzynarodowych zrzeszeń społeczności lokalnych i regionalnych [22] nie mogą być stosowane wbrew przepisom wcześniej przedstawionych umów międzynarodowych. Zauważyć należy jednak, że ani powyższe ustawy, ani umowy międzynarodowe nie tworzą i nie stosują pojęcia "euroregionu". Euroregiony w Polsce są to z zasady struktury powstałe na zasadach umów między stowarzyszeniami gmin leżących po przeciwnych stronach granicy, które "powstają nie dla przejęcia określonego władztwa administracyjnego, lecz w celu promowania kultury regionalnej, turystyki nadgranicznej czy ożywiania wymiany handlowej i rynku pracy"[23]. Zasady realizowania współpracy przygranicznej poprzez tworzenie sformalizowanych struktur są uregulowane w ustawie z dnia 15 września 2000 r. o zasadach przystępowania jednostek samorządu do międzynarodowych zrzeszeń społeczności lokalnych i regionalnych. Jednostki samorządu terytorialnego, przystępując do międzynarodowych zrzeszeń, muszą działać zgodnie z polskim prawem wewnętrznym, polityką zagraniczną państwa oraz jego międzynarodowymi zobowiązaniami (art. 2). Uchwała o przystąpieniu jednostki do zrzeszenia międzynarodowego musi być zatwierdzona przez ministra właściwego do spraw zagranicznych - minister udziela zgody na przystąpienie jednostki do zrzeszenia (art. 3). W przypadku niezgodności działań zrzeszenia międzynarodowego z polityką zagraniczną państwa minister właściwy do spraw zagranicznych może cofnąć zgodę na przystąpienie do zrzeszenia międzynarodowego. W celu rozwoju współpracy transgranicznej gminy, z reguły zawierają umowy, stosownie do przepisów art. 84 u.s.g. oraz odpowiednio art. 5, 9, 10 Prawa o stowarzyszeniach [24], których skutkiem jest powoływanie stowarzyszeń. Stowarzyszenia te stawać się mogą stronami porozumień tworzących euroregiony. Odpowiednikiem tych stowarzyszeń mogą być utworzone na podstawie art. 64 i nast. u.s.g. związki międzygminne, które również posiadają osobowość prawną i zatem, co wydaje się być oczywiste, mogą być stronami umów czy porozumień. Tych uregulowań niestety nie można uznać za wyczerpujące. Problematyczne na przykład wydaje się przystępowanie do stowarzyszeń gminnych opartych na prawie polskim zagranicznych jednostek samorządu terytorialnego: "Wypada uznać, że w warunkach polskich gmina zagraniczna może być tylko członkiem wspierającym stowarzyszenia (...). Gminy zagraniczne mogą ponadto przystąpić do związku stowarzyszeń, gdyż osoby prawne mogą do niego należeć bez żadnych ograniczeń (art. 22 w zw. z art. 4 Prawa o stowarzyszeniach). (...) Należy więc oczekiwać wprowadzenia ustawowej regulacji współpracy transgranicznej."[25] Euroregion jest strukturą o charakterze zarówno prywatno-, jak i publicznoprawnym. Mimo że podstawą jego istnienia jest porozumienie równoprawnych podmiotów, to jednocześnie "jako organizacji społecznej przysługują mu uprawnienia procesowe ułatwiające realizację jego zadań."[26] Dla przykładu: jako organizacja społeczna ma prawo do wypowiadania się w sprawach publicznych oraz wszczynania postępowania przed sądami powszechnymi i NSA. Wydawać się może, że możliwość wykonywania kompetencji z zakresu administracji publicznej wynika z art. 39 ust. 4 u.s.g., zezwalającego radzie gminy na upoważnianie do załatwiania indywidualnych spraw z zakresu administracji publicznej, z wyłączeniem wydawania decyzji, jednostek pomocniczych, a także jednostek organizacyjnych utworzonych przez gminę w celu wykonywania jej zadań. Powierzyć zadania z zakresu administracji publicznej można jednak stowarzyszeniu gmin - stronie umowy o powołaniu euroregionu, nie zaś samym organom euroregionu. Zakazuje tego art. 3 ustawy o zasadach przystępowania jednostek samorządu do międzynarodowych zrzeszeń społeczności lokalnych i regionalnych. Według tego przepisu przystąpienie do zrzeszenia międzynarodowego nie może łączyć się z przekazaniem na jego rzecz zadań publicznych z zakresu działań tej jednostki. Na podstawie art. 8 ustawy o administracji terenowej w województwie [27] "wojewoda może powierzyć prowadzenie, w jego imieniu, niektórych spraw z zakresu swej właściwości, w tym wydawanie decyzji administracyjnych w I instancji organom gminy położonej na terenie województwa (...)", jednak "w szczególnych wypadkach wojewoda może powierzyć wykonywanie zadań, z wyjątkiem wydawania decyzji administracyjnych, innym właściwym jednostkom". Wydaje się, że nic nie stoi na przeszkodzie, aby owymi właściwymi jednostkami były organy stowarzyszeń gmin - polskich członków euroregionów. Niemożliwe niestety jest przekazanie powierzenia spraw z zakresu administracji publicznej organom euroregionów. Reforma samorządu terytorialnego wprowadziła dwie nowe samorządowe jednostki podziału administracyjnego: powiat i województwo. W ustawach o samorządzie powiatowym i o samorządzie wojewódzkim powtórzono, ale i rozwinięto rozwiązania dotyczące omawianej materii. Dla przykładu, w art. 12 u.s.p. w ust. 9a wprost przyznano radzie powiatu kompetencje do podejmowania decyzji w sprawie przystępowania do międzynarodowych zrzeszeń społeczności lokalnych. Przepisy u.s.p., podobnie jak przepisy "ustawy gminnej" regulują sposób przekazywania kompetencji decyzyjnych oraz sposób zawiązywania powiatowych związków, stowarzyszeń i porozumień. Współpraca między jednostkami samorządu terytorialnego może następować nie tylko na płaszczyźnie horyzontalnej, ale i między jednostkami różnego stopnia, tj. między powiatami i gminami. Stowarzyszenia powiatów i gmin już stały się podstawą euroregionów. W przypadku województw samorządowych w u.s.w. dopuszczono współpracę z organizacjami międzynarodowymi i regionami innych państw (art. 12 pkt 6). W myśl ustawy sejmik wojewódzki posiada kompetencję do uchwalania "Priorytetów współpracy zagranicznej województwa" i podejmowania uchwał w sprawie uczestnictwa w międzynarodowych zrzeszeniach regionalnych. Współpracy zagranicznej województwa poświęcony został cały Rozdział 6 u.s.w., w którym wskazano na konieczność jej zgodności z prawem wewnętrznym, polityką zagraniczną państwa i zobowiązaniami międzynarodowymi. Podkreślić też należy potrzebę zgody ministra właściwego do spraw zagranicznych na podjęcie przez sejmik uchwał o przyjęciu "Priorytetów współpracy zagranicznej województwa" oraz innych inicjatyw zagranicznych województwa. Dopuszczalne zatem i stosowane w praktyce są porozumienia międzynarodowe tworzące euroregiony, których stronami mogą być województwa. W typowym ujęciu więc euroregion polega na tym, iż dwa stowarzyszenia posiadające odrębną (ocenianą z punktu widzenia odrębnych systemów prawnych) osobowość prawną, powołują na mocy umowy zawartej między sobą wspólne organy stanowiące.[28] Zobowiązują się one do współdziałania w określonych sprawach, które mieszczą się w ramach ich kompetencji wyznaczonych przez prawo krajowe. Euroregion nie narusza suwerenności władz krajowych. Powoływane instytucje nie są organami ponadpaństwowymi z wydzieloną autonomią spod narodowych jurysdykcji, administracji czy kontroli. "Do efektywnego rozwoju wszelkich powiązań transgranicznych niezbędne jest istnienie podstawowych aktów międzynarodowych w postaci wzajemnego uznawania sąsiadów, regulacji form i zasad komunikacji transgranicznej i rozwiniętej infrastruktury granicznej."[29] Status euroregionów w granicach Polski [30]
3.3. UMOWY BILATERALNE MIĘDZY POLSKA A JEJ SĄSIADAMI Polska posiada uregulowane stosunki graniczne ze wszystkimi sąsiadami. Podstawą dla uregulowania tych stosunków są umowy międzyrządowe. Na granicy zachodniej ramy współpracy ponadgranicznej wyznacza Traktat między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy, podpisany w Bonn 17 czerwca 1991 r.[31] W art. 12 pkt 1 tegoż Traktatu strony mówią o "przyznaniu dużego znaczenia dla partnerskiej współpracy między regionami, miastami, gminami i innymi jednostkami terytorialnymi, w szczególności w obszarach przygranicznych". [32] W pkt 2 przewidziano utworzenie Komisji Międzyrządowej ds. Współpracy Regionalnej i Przygranicznej, której zadaniem jest wspieranie kontaktów instytucji oraz ułatwianie i rozwiązywanie problemów na obszarze przygranicznym. Istotnymi dla współpracy transgranicznej wydają się również wszystkie umowy dotyczące ułatwień w odprawie granicznej, wzajemnej pomocy administracji celnych, przejściach granicznych, małym ruchu granicznym, gospodarki wodnej na wodach przygranicznych. Na granicy południowej po 1994 r. RP uregulowała stosunki z Republikami Czeską [33] i Słowacką [34] porozumieniami o współpracy transgranicznej oraz umowami o małym ruchu granicznym. Z Ukrainą obopólne stosunki uregulowano umową międzynarodową ze stycznia 1993 r. [35] Problem tejże współpracy szeroko został potraktowany w Deklaracji między RP a Republiką Białoruś, podpisanej w październiku 1991 r. W art. 6 upoważniono władze regionalne i lokalne do zawierania umów cywilnoprawnych w zakresie współpracy transgranicznej, sformułowanej tu jako "wszystkie przedsięwzięcia" zmierzające "do umocnienia i rozwoju stosunków między władzami lokalnymi i regionalnymi obu Państw" [36] Deklaracja otwiera pola dla utworzenia Międzyrządowej Komisji Koordynacyjnej, której zadaniem jest ogólna koordynacja spraw transgranicznych. Uzupełnieniem Deklaracji jest Porozumienie ustalające zasady współpracy transgranicznej. Podobne problemy porusza również Deklaracja RP z Republiką Litewską, przyjęta w 1992 r. Umowę o granicy państwowej zawarto jednak dopiero w marcu 1996 r. [37] Z Federacja Rosyjską strona polska zawarła Traktat o przyjaznej i dobrosąsiedzkiej współpracy, gdzie w jednym z artykułów Strony zobowiązują się do rozwoju bezpośrednich kontaktów i współpracy między regionami. W umowie o współpracy transgranicznej Strony szczegółowo określają kompetencje administracji regionalnych i lokalnych, przyznając im szeroki zakres dziedzin - z wyłączeniem tych, które są właściwe dla organów centralnych obu państw. Odrębnym dokumentem są uregulowane stosunki RP z Obwodem Kaliningradzkim Federacji Rosyjskiej, gdzie strony między innymi deklarują wymianę informacji dotyczących ustawodawstwa obu państw, wymiany handlowej i funkcjonowania wolnych stref ekonomicznych. Do koordynacji działań i kontaktów z jednostkami terenowymi Regionu Sankt Petersburga upoważniony jest rozporządzeniem Rady Ministrów z 1994 r. Pełnomocnik Rządu ds. Współpracy Północno-Wschodnich Województw RP zarówno z Obwodem Kaliningradzkim, jak i Sankt Petersburga.
Autor jest prawnikiem, pracownikiem Wydawnictwa Prawniczego LEX.
[1] G. Michałowska [red.]: "Mały słownik stosunków międzynarodowych", Warszawa 1996, s. 37. | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||